Python’a Giriş ve Çalışma Ortamı

Kurulum, sanal ortam, ilk program; değişkenler ve tipler

Dr. Öğr. Üyesi Oğuz Emre Kural

Neden Python?

Python’u Tercih Edilir Kılan Özellikler

• Okunabilirlik: İngilizceye benzer sözdizimi, düşük giriş bariyeri.
• Çok yönlülük: Web, veri bilimi, ML, komut satırı, oyun, masaüstü.
• Zengin ekosistem: numpy, pandas, matplotlib, django, fastapi vb.
• Topluluk ve kaynak bolluğu
• Özgür/Açık kaynak

1991’den beri gelişiyor; güncel üretimde Python 3 ailesi kullanılır.

Python Nerelerde Kullanılır?

• Web Geliştirme (Django, Flask, FastAPI)
• Veri Bilimi & Makine Öğrenmesi (NumPy, Pandas, scikit-learn, PyTorch)
• Otomasyon & Betikler
• Oyun ve Masaüstü Uygulamaları
• Eğitim & Araştırma

Kurulum ve Ortam

Bu derste çoğunlukla kendi bilgisayarınıza kurduğunuz Python’ı kullanacağız; sayfadaki canlı hücreler kısa denemeler içindir.

Kurulum (Özet)

• Windows: python.org → İndir & PATH’i ekle
• macOS: Çoğu sistemde mevcut; Homebrew ile: brew install python
• Linux: Dağıtıma göre: sudo apt install python3 python3-pip

Yaygın sorunlar

• PATH değişkeni
• pip güncelleme: python -m pip install --upgrade pip
• Sürüm çakışması (2.x vs 3.x) → python3/pip3

Geliştirme Ortamları

• Önerilen: Visual Studio Code
• Alternatifler: PyCharm, Jupyter Notebook, Sublime Text

Eklentiler (VS Code):

• Python (Microsoft), Pylance
• Jupyter (isteğe bağlı)

Sanal Ortam Nedir, Neden?

Projeye özel Python yorumlayıcısı ve paket seti barındıran, genelde .venv/ klasöründe tutulan bir çalışma alanıdır. Global Python kurulumundan izoledir; böylece her proje kendi bağımlılıklarını taşır.

• Projeler arası paket çakışmalarını önler ve sürümleri bir lockfile ile sabitleyerek kurulumu tekrarlanabilir kılar.
• Farklı makinelerde aynı ortamı kolayca yeniden kurmayı sağlar.

Sanal Ortam: Temeller

• Akış: Oluştur → Etkinleştir → Kullan → Kapat.
• Yorumlayıcı yolu which python ile görülür (Windows: where python).
• .venv/ proje kökünde dursun; .gitignore’a eklemeyi unutmayın.

Varsayılan Araç: uv (Astral)

• Rust ile yazıldığı için hızlıdır; ortam, bağımlılık ve komut çalıştırmayı tek araçta birleştirir.
• Lockfile sayesinde deterministik kurulum sağlar; uv run ve uvx ile ortamı etkinleştirmeden çalışabilirsiniz.

uv Akışı

Ortam oluşturma ve paket ekleme:

uv venv -p 3.12         # .venv oluştur
uv init                 # pyproject.toml (opsiyonel)
uv add numpy pandas

Kurulum, çalıştırma ve tek seferlik araçlar:

uv sync                 # lock'a göre kurulum
uv run script.py        # ortam aktifleştirmeden çalıştır
uvx ruff .              # tek seferlik araçlar
uvx black .

Alternatifler

• virtualenv
  • virtualenv venv
  • source venv/bin/activate
• conda
  • conda create -n ip python=3.12
  • conda activate ip

Python Temelleri

Python’da Kod Çalıştırma

1) REPL (Read–Eval–Print Loop) / Etkileşimli Kabuk — yazdığınız her satırı Python hemen çalıştırır ve sonucu altına yazar.

ekural@Oguz-MacBook-Pro ~ % python3
Python 3.13.3 (main, Apr  8 2025, 13:54:08) [Clang 17.0.0 (clang-1700.0.13.3)] on darwin
Type "help", "copyright", "credits" or "license" for more information.
>>> print("Merhaba, Dünya!")
Merhaba, Dünya!

2) Dosya olarak — kodu bir .py dosyasına yazıp yorumlayıcıya verirsiniz. Kabukta sonuç kendiliğinden görünür; dosyada yalnızca print() ile yazdırdığınız görünür.

echo 'print("Merhaba Dünya!")' > program.py
python3 program.py
Merhaba Dünya!

3) Tarayıcıda canlı hücre — bu sayfadaki kod kutuları Python’ı tarayıcıda çalıştırır. Kodu değiştirip yeniden çalıştırabilirsiniz.

Değişkenler ve Veri Tipleri

Python’da ayrı bir değişken bildirimi yoktur; atama, adı bir değere bağlar. Tür bilgisi değişken adında değil değerde durur. Temel tipler: int, float, str, bool.

Adlandırma Kuralları

Python’da yazım kuralları PEP 8 standartları ile belirlenmiştir.

• Değişken isimleri harf, rakam ve alt çizgi _ karakterlerinden oluşabilir.
• Değişken isimleri bir rakamla başlayamaz.
• Değişken isimleri büyük/küçük harf duyarlıdır (isim ile Isim farklı değişkenlerdir).
• Python’da rezerve edilmiş kelimeler (keywords) değişken ismi olarak kullanılamaz (örneğin if, else, for, while, True, False).

Anahtar Kelimeler

Anahtar kelimelerin listesi keyword.kwlist ile alınabilir; bir adın anahtar kelime olup olmadığını keyword.iskeyword() söyler.

Değişken Adlarında İyi Uygulamalar

• Anlamlı ve açıklayıcı isimler seçin: yaş için x yerine age.
• Kod okunabilirliği ve bakım kolaylığı için tutarlı isimlendirme stili kullanın: küçük_harf_ve_alt_çizgi.

Operatörler ve Öncelik

• Aritmetik: + - * / // % **
• Karşılaştırma: == != > < >= <=
• Mantıksal: not, and, or
• Öncelik: ** → * / % // → + - → karşılaştırma → not → and → or

/ her zaman float döndürür; // taban bölme, % kalan, ** üs.

Kodun Çalışma Süreci

Yorumlayıcı bir ifadeyi üç adımda değerlendirir:

• Lexical Analysis (Tokenizasyon): metni anlamlı token’lara ayırır.
• Syntax Analysis (AST): token’lardan Soyut Sözdizimi Ağacı oluşturur; öncelik/bağlayıcılık burada belirlenir.
• Yürütme (Execution): AST’yi dolaşarak ifadenin değerini hesaplar.

Lexical Analysis (Tokenizasyon)

3 + 2 * 8 + 4 ** 2 ifadesinin token’ları:

3, +, 2, *, 8, +, 4, **, 2

Amaç: yorumlayıcının sözcükleri tanıması (sayılar, operatörler, tanımlayıcılar).

Syntax Analysis (AST)

• Token’lar sözdizimi kurallarına göre AST’de hiyerarşik yapıya dönüştürülür.
• Operatör önceliği ve parantezler bu ağaçta temsil edilir.

Yürütme (Evaluation) — Örnek

3 + 2 * 8 + 4 ** 2 adımları:

1. 4 ** 2 = 16
2. 2 * 8 = 16
3. 3 + 16 = 19
4. 19 + 16 = 35

Girdi, Dönüşüm ve Yorumlar

Tip Dönüşümü ve Girdi

input() kullanıcının yazdığını her zaman str olarak döndürür. Sayısal işlem için açık dönüşüm gerekir.

raw = input("Sayı girin: ")   # her zaman str
x = float(raw)
print(x * 1.5)

Sayfadaki hücreler klavyeden girdi beklemez; kullanıcının yazacağı değeri bir değişkene sabit olarak veriyoruz:

type() ve isinstance() ile tür denetimi yapılabilir. int("abc") ya da int("3.5") bir ValueError verir: tür doğrudur ama metnin içeriği tamsayı değildir.

Yorumlar ve Docstring

Yorum # ile başlar. Fonksiyonun ilk satırındaki üç tırnaklı metin docstring’dir; fonksiyonu belgeler.

# Tek satır yorum

def area(r):
    """Yarıçapı r olan dairenin alanını döndürür."""
    from math import pi
    return pi * r * r

Faydalar: okunabilirlik, bakım, hata ayıklama, otomatik belgeler.

Genel İyi Uygulamalar

• Anlamlı ve tutarlı isimler kullanın: küçük_harf_ve_alt_çizgi
• Kodunuzu açıklayan yorum ve docstring’ler ekleyin
• Bağımlılıklarınızı requirements.txt veya pyproject.toml ile kayıt altına alın
• Sanal ortamınızı proje köküne (.venv/) sabitleyin ve .gitignore’a ekleyin

Alıştırmalar

Tahmin Et, Sonra Çalıştır

Her hücre için önce çıktıyı tahmin edin, sonra çalıştırıp tahmininizi kontrol edin.

Değişken Adı Geçerli mi?

__sayi1 geçerli bir değişken adı mıdır? Önce karar verin, sonra hücrede deneyin.

Cevaplar

1. "105" — string birleştirme
2. 3 — taban bölme
3. <class 'str'> — string literali
4. Sonuç: 30 — 25 + 2 + 3
5. True — not > and > or
6. __sayi1 geçerli

Kendini Sına

Her soruda önce kendi cevabınızı seçin, sonra cevap anahtarındaki gerekçeleri okuyun; yanlış şıklar bu konuda gerçekten yapılan hatalardan seçildi.

Soru 1

deger = 20
deger = "yirmi"
print(type(deger))

• A. <class 'int'>
• B. Hata verir
• C. <class 'object'>
• D. int, str
• E. <class 'str'>

Soru 2

x = "10"
y = "5"
print(x + y)

• A. 15
• B. 105
• C. 10 5
• D. TypeError
• E. "10" + "5"

Soru 3

yas = input("Yaş: ") satırından sonra yas + 1 yazılırsa ne olur?

• A. Kullanıcı sayı yazdıysa toplanır
• B. TypeError; input() str döndürür, önce int(yas) gerekir
• C. ValueError
• D. Metnin sonuna 1 eklenir
• E. input() sayı için int döndürür

Soru 4

print(7 / 2, 7 // 2, 7 % 2, 2 ** 3)

• A. 3.5 3 1 8
• B. 3 3 1 8
• C. 3.5 3.5 1 6
• D. 3.5 4 1 8
• E. 3.5 3 0.5 8

Soru 5

print("Sonuç:", 3 + 5 * 4 // 7 + 5 ** 2)

• A. Sonuç: 30
• B. Sonuç: 29
• C. Sonuç: 54
• D. Sonuç: 27.0
• E. Sonuç: 33

Kod Yazma

Santimetre cinsinden bir uzunluğu metreye çevirip 175 cm = 1.75 m biçiminde yazdıran kodu yazın. Değer bir string olarak geliyor (yerel ortamda input() ile alınacak).

Özet ve Kazanımlar

Tek Sayfa Özet

• Python yorumlanan, dinamik ama güçlü tipli bir dildir; tür değişken adında değil değerdedir.
• Proje başına sanal ortam; varsayılan araç uv.
• Kod üç yerde çalışır: etkileşimli kabuk, .py dosyası, tarayıcıdaki canlı hücre.
• input() her zaman str; sayı gerekiyorsa int()/float().
• / float, // taban bölme, % kalan, ** üs; öncelik: ** > * / // % > + -.
• Yorum #, fonksiyon/sınıf açıklaması docstring.

Bu Bölümü Bitiren Öğrenci

• Sanal ortam oluşturup etkinleştirir ve içinde bir .py dosyası çalıştırır.
• Bir değerin türünü type() ile sorgular ve dinamik tiplemeyi açıklar.
• input() ile alınan metni uygun sayısal türe çevirir.
• Aritmetik operatörlerin önceliğini uygulayarak bir ifadenin sonucunu elle hesaplar.
• Kodun tokenizasyon → AST → yürütme adımlarından geçtiğini açıklar.